1. Thông tin chung
Tên nhiệm vụ: “Đề án hợp tác công nghiệp, năng lượng và thương mại giữa Việt Nam và Úc đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050”.
Cơ quan chủ trì: Viện Nghiên cứu Chiến lược, Chính sách Công Thương
Chủ trì nhiệm vụ: ThS. Nguyễn Văn Hiến.
2. Sự cần thiết xây dựng Đề án
Trong bối cảnh thế giới đang bước vào giai đoạn tái cấu trúc sâu sắc về kinh tế, thương mại, đầu tư và chuỗi cung ứng toàn cầu dưới tác động của cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng, an ninh nguyên liệu và mục tiêu phát triển bền vững, các quốc gia đều đang điều chỉnh chiến lược phát triển và mở rộng hợp tác với những đối tác có tính bổ trợ cao nhằm nâng cao khả năng chống chịu và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Đối với Việt Nam, một nền kinh tế có độ mở lớn và phụ thuộc nhiều vào thương mại quốc tế, những xu hướng này vừa tạo ra cơ hội mới để tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu, vừa đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới mô hình tăng trưởng, cơ cấu lại nền kinh tế, phát triển các ngành công nghiệp nền tảng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và đa dạng hóa thị trường, đối tác cũng như nguồn cung nguyên liệu chiến lược.
Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam và Úc nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào năm 2024 đã mở ra một giai đoạn phát triển mới trong quan hệ hợp tác song phương. Hai nước có mức độ bổ trợ cao về cơ cấu kinh tế và lợi thế phát triển: Việt Nam là trung tâm sản xuất năng động của khu vực với nhu cầu lớn về công nghệ, năng lượng, nguyên liệu và thị trường; trong khi Úc có lợi thế nổi trội về khoa học công nghệ, năng lượng tái tạo, khoáng sản chiến lược, tài chính và quản trị hiện đại. Đây là những điều kiện thuận lợi để hình thành các chuỗi liên kết sản xuất, đầu tư và thương mại có giá trị gia tăng cao, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của cả hai nền kinh tế trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang được tái định hình.
Trong lĩnh vực công nghiệp và đầu tư, hợp tác giữa Việt Nam và Úc tiếp tục được mở rộng cả về quy mô và lĩnh vực đầu tư. Tính lũy kế đến ngày 31/12/2025, Úc có 712 dự án FDI còn hiệu lực tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký khoảng 1,907 tỷ USD, đứng thứ 22 trong tổng số 153 nhà đầu tư trực tiếp nước ngoài tại Việt Nam. Dòng vốn đầu tư tập trung vào các lĩnh vực có thế mạnh của Úc như khai khoáng, chế biến thực phẩm, công nghệ và năng lượng, qua đó góp phần thúc đẩy chuyển giao công nghệ, nâng cao năng lực sản xuất và hỗ trợ phát triển các ngành công nghiệp của Việt Nam. Tuy nhiên, tỷ trọng đầu tư từ Úc vẫn còn thấp so với tiềm năng và so với các nước OECD khác. Đề án sẽ tạo động lực thúc đẩy thu hút đầu tư chất lượng cao vào công nghiệp chế biến, công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, đặc biệt tại các địa phương có liên kết cảng biển, sân bay, khu công nghiệp.
Đồng thời, hợp tác về năng lượng cũng cần được thúc đẩy mạnh mẽ hơn. Việt Nam hiện đang là quốc gia nhập khẩu khoảng 21,75 triệu tấn than/năm và khoảng 3 tỷ m³ LNG (2025). Trong khi đó, Úc là một trong các nhà xuất khẩu LNG, than đá và khoáng sản chiến lược lớn nhất thế giới, có khả năng đáp ứng nhu cầu chuyển dịch năng lượng của Việt Nam, đồng thời tham gia sâu vào các dự án điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, lưu trữ điện và hạ tầng lưới thông minh.
Theo Chiến lược Tăng cường Gắn kết Kinh tế Việt Nam - Úc (EEES), Việt Nam đã vươn từ vị trí đối tác thương mại hàng hóa lớn thứ 15 của Úc năm 2015 lên thứ 13 năm 2020. Đồng thời, Úc hiện là một trong những đối tác thương mại quan trọng của Việt Nam.
Về thương mại, theo số liệu từ Tổng cục Hải quan, giai đoạn 2015 - 2025, kim ngạch thương mại hàng hóa hai chiều giữa Việt Nam và Úc tăng khoảng 2,8 lần, từ 4,93 tỷ USD năm 2015 lên 14 tỷ USD năm 2025. Việt Nam đã vươn từ vị trí đối tác thương mại hàng hóa lớn thứ 15 của Úc năm 2015 lên thứ 13 năm 2020 và vươn lên là đối tác thương mại hàng hóa lớn thứ 10 của Úc, còn nếu tính cả hàng hóa và dịch vụ thì Việt Nam đứng thứ 14 của Úc, trong khi Úc đã vươn từ vị trí đối tác thương mại lớn thứ 16 của Việt Nam năm 2015 lên thứ 14 năm 2020, thứ 10 năm 2024 và đến năm 2025 đã trở thành đối tác thương mại lớn thứ 7 của Việt Nam.
Riêng trong năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sang Úc đạt 6,8 tỷ USD và nhập khẩu đạt xấp xỉ 7,2 tỷ USD. Việt Nam xuất khẩu chủ yếu là các mặt hàng tiêu dùng, thực phẩm sang Úc trong khi nhập khẩu chủ yếu các nguyên liệu phục vụ sản xuất trong nước như quặng, than, bông, khí tự nhiên hóa lỏng. Hiện Việt Nam là một trong 5 nhà nhập khẩu quặng sắt và than lớn nhất từ Úc chủ yếu từ Bang Tây Úc, chiếm đến hơn 90% sản lượng xuất khẩu quặng sắt, và chiếm tỷ trọng rất lớn về các khoáng sản khác như vàng, khí tự nhiên hóa lỏng và các khoáng sản thiết yếu khác.
Tuy nhiên, kết quả hợp tác hiện nay vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới. Quy mô đầu tư của Úc vào Việt Nam còn khiêm tốn so với tiềm lực của Úc và so với các đối tác phát triển khác; hợp tác công nghiệp chủ yếu mới tập trung ở một số lĩnh vực riêng lẻ, chưa hình thành các chuỗi giá trị liên kết dài hạn; hợp tác về năng lượng sạch, hydrogen, điện gió ngoài khơi, khoáng sản chiến lược và công nghệ xanh mới ở giai đoạn khởi đầu; cơ cấu thương mại vẫn thiên về trao đổi nguyên liệu và hàng hóa truyền thống, chưa khai thác hiệu quả các lĩnh vực có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao. Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp giữa các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp trong thúc đẩy hợp tác song phương còn phân tán; chưa hình thành được các chương trình hợp tác tổng thể, danh mục dự án ưu tiên và các cơ chế chính sách đủ mạnh để khai thác hiệu quả các cơ hội mới phát sinh từ khuôn khổ Đối tác Chiến lược Toàn diện.
Đặc biệt, mặc dù Việt Nam đã ban hành nhiều chiến lược và quy hoạch quan trọng như Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021–2030, Nghị quyết số 55-NQ/TW về định hướng Chiến lược phát triển năng lượng quốc gia, Chiến lược xuất nhập khẩu hàng hóa đến năm 2030, Chiến lược tăng trưởng xanh, Quy hoạch điện VIII và cam kết đạt phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050 tại COP26, song các văn kiện này chủ yếu mang tính định hướng phát triển quốc gia, chưa có một khuôn khổ hợp tác song phương chuyên sâu, tích hợp và dài hạn với Úc trong ba lĩnh vực công nghiệp, năng lượng và thương mại. Tương tự, phía Úc cũng đang triển khai nhiều chiến lược lớn như Australia's Southeast Asia Economic Strategy to 2040, Future Made in Australia, Critical Minerals Strategy và National Hydrogen Strategy, trong đó Việt Nam được xác định là một trong những đối tác trọng tâm tại Đông Nam Á. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải xây dựng một khuôn khổ hợp tác đồng bộ nhằm kết nối hiệu quả các ưu tiên phát triển của hai quốc gia.
Khoảng trống về chính sách và cơ chế phối hợp nêu trên đòi hỏi cần có một Đề án tổng thể nhằm cụ thể hóa các định hướng hợp tác, xác định rõ mục tiêu, lĩnh vực ưu tiên, lộ trình thực hiện, cơ chế phối hợp và danh mục các chương trình, dự án trọng điểm đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050. Đây sẽ là căn cứ quan trọng để Bộ Công Thương chủ trì phối hợp với các bộ, ngành, địa phương và cộng đồng doanh nghiệp xây dựng chính sách, huy động nguồn lực, thúc đẩy thu hút đầu tư chất lượng cao, phát triển chuỗi cung ứng nguyên liệu chiến lược, tăng cường hợp tác về công nghệ, chuyển đổi năng lượng, công nghiệp chế biến chế tạo, logistics và thương mại hiện đại, qua đó nâng cao khả năng tham gia của Việt Nam vào các chuỗi giá trị toàn cầu.
Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư, công nghệ và chuỗi cung ứng giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, việc chậm xây dựng khuôn khổ hợp tác chiến lược với Úc có thể khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội tiếp cận các dòng vốn đầu tư chất lượng cao, công nghệ tiên tiến, nguồn cung khoáng sản chiến lược, năng lượng sạch và các lĩnh vực hợp tác mới như hydrogen xanh, công nghiệp phát thải thấp, kinh tế tuần hoàn và chuyển đổi số. Đồng thời, điều này cũng sẽ ảnh hưởng đến khả năng thực hiện các mục tiêu về hiện đại hóa công nghiệp, bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển thương mại bền vững và thực hiện các cam kết quốc tế về tăng trưởng xanh và phát thải ròng bằng "0".
3. Mục tiêu của Đề án
3.1. Mục tiêu chung:
Đề xuất giải pháp hợp tác toàn diện, hiệu quả và bền vững giữa Việt Nam và Úc trong các lĩnh vực công nghiệp, năng lượng và thương mại.
3.2. Mục tiêu cụ thể:
Phân tích, đánh giá tổng quan thực trạng và các yếu tố tác động đến hợp tác giữa Việt Nam và Úc trong ba lĩnh vực trọng điểm: công nghiệp, năng lượng và thương mại giai đoạn 2015–2025.
Đưa ra đánh giá chung, kết quả và hạn chế, nguyên nhân của hạn chế trong hợp tác công nghiệp, năng lượng và thương mại giữa Việt Nam và Úc giai đoạn 2015-2025.
Đề xuất định hướng, mục tiêu, thiết lập khuôn khổ hợp tác song phương ổn định, hiệu quả và đề xuất hệ thống các giải pháp hợp tác công nghiệp, năng lượng và thương mại giữa Việt Nam và Úc đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.
4. Đối tượng, phạm vi của Đề án
4.3.1. Đối tượng của Đề án
Đối tượng nghiên cứu của Đề án là những vấn thực tiễn và giải pháp về hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và Úc, cụ thể trong các lĩnh vực công nghiệp, năng lượng và thương mại.
4.3.2. Phạm vi của Đề án
- Phạm vi nghiên cứu về nội dung
Đề án tập trung nghiên cứu, đánh giá và đề xuất định hướng hợp tác song phương Việt Nam – Úc trong ba lĩnh vực trọng tâm:
Công nghiệp: bao gồm công nghiệp chế biến, chế tạo; công nghiệp hỗ trợ; công nghiệp công nghệ cao; công nghiệp môi trường và xanh hóa sản xuất.
Năng lượng: gồm năng lượng tái tạo (điện mặt trời, điện gió), hydrogen xanh, lưu trữ năng lượng, lưới điện thông minh và các hoạt động chuyển đổi năng lượng bền vững.
Thương mại: gồm thương mại hàng hóa (nông sản, thủy sản, khoáng sản, hàng công nghiệp); thương mại điện tử; logistics và thương mại carbon thấp.
Đề án đồng thời nghiên cứu về các cơ chế, chính sách, mô hình hợp tác mới, cũng như môi trường pháp lý, cam kết quốc tế và các hiệp định thương mại có liên quan (CPTPP, AANZFTA, RCEP,…).
- Phạm vi nghiên cứu về không gian
Phía Việt Nam: Nghiên cứu trên phạm vi quốc gia, trong đó tập trung vào các vùng/khu vực trọng điểm có tiềm năng hợp tác với Úc như: Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long, Hà Nội và Đà Nẵng; đặc biệt các khu công nghiệp, khu kinh tế ven biển, khu năng lượng tái tạo, và trung tâm logistics.
Phía Úc: Nghiên cứu trên phạm vi quốc gia, trong đó tập trung vào các bang và vùng lãnh thổ có quan hệ kinh tế nổi bật với Việt Nam như: New South Wales, Victoria, Queensland và Tây Úc, nơi có tiềm lực lớn về công nghiệp khai khoáng, năng lượng, giáo dục và đầu tư công nghệ.
- Phạm vi nghiên cứu về thời gian
Đánh giá hiện trạng: Từ năm 2015 đến 2025
Định hướng và giải pháp phát triển: Giai đoạn đến năm 2035
Tầm nhìn chiến lược: Đến năm 2050.
Phan Thế Quyết
Phòng Thông tin và Truyền thông - VIOIT