Trong bối cảnh thương mại quốc tế liên tục biến động, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với doanh nghiệp Việt Nam. Việc giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống không chỉ giúp doanh nghiệp hạn chế rủi ro mà còn mở rộng không gian tăng trưởng, nâng cao khả năng thích ứng và củng cố vị thế của hàng Việt trên thị trường quốc tế.
Thị trường xuất khẩu ngày càng phát triển đa dạng
Giảm phụ thuộc, chủ động trước biến động
Hoạt động xuất khẩu của Việt Nam đang có độ mở lớn, do đó doanh nghiệp chịu tác động trực tiếp từ những thay đổi của kinh tế thế giới như suy giảm nhu cầu, biến động tỷ giá, chi phí logistics, thay đổi chính sách thương mại và các biện pháp phòng vệ thương mại.
Khi phụ thuộc quá lớn vào một hoặc một vài thị trường, doanh nghiệp có thể gặp khó khăn nếu thị trường đó thay đổi chính sách nhập khẩu, tăng tiêu chuẩn kỹ thuật hoặc nhu cầu tiêu dùng suy giảm.
Vì vậy, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu là một giải pháp quan trọng để phân tán rủi ro. Khi một thị trường gặp khó khăn, doanh nghiệp vẫn có thể duy trì hoạt động thông qua các thị trường khác.
Nhiều dư địa tại các thị trường mới
Việt Nam hiện có mạng lưới quan hệ thương mại rộng, với nhiều hiệp định thương mại tự do tạo điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp tiếp cận các khu vực thị trường mới. Bên cạnh những thị trường truyền thống như Hoa Kỳ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, doanh nghiệp Việt Nam có thể khai thác thêm tiềm năng tại ASEAN, Trung Đông, Nam Á, châu Phi và Mỹ Latinh. Trong đó, Trung Đông và các quốc gia Hồi giáo được đánh giá có dư địa đáng kể đối với thực phẩm, nông sản, thủy sản và hàng tiêu dùng nếu doanh nghiệp đáp ứng được các tiêu chuẩn Halal. Các thị trường châu Phi cũng có nhu cầu ngày càng tăng đối với lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng và một số sản phẩm công nghiệp. Việc mở rộng sang các thị trường này giúp doanh nghiệp không chỉ tăng doanh thu mà còn tìm kiếm những phân khúc ít cạnh tranh hơn và giảm sự phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.
Không thể chỉ “mở thị trường” bằng giá
Một trong những thách thức lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam là việc tiếp cận thị trường mới đòi hỏi nhiều hơn một sản phẩm có giá cạnh tranh.
Mỗi thị trường có đặc điểm khác nhau về văn hóa tiêu dùng, tiêu chuẩn kỹ thuật, quy định nhập khẩu, hệ thống phân phối, yêu cầu về bao bì, nhãn mác và chứng nhận chất lượng. Chẳng hạn, tại các thị trường phát triển, yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, môi trường và phát triển bền vững ngày càng cao. Trong khi đó, tại một số thị trường Hồi giáo, chứng nhận Halal có thể là điều kiện quan trọng để sản phẩm tiếp cận người tiêu dùng. Do đó, doanh nghiệp cần nghiên cứu kỹ từng thị trường trước khi đầu tư, thay vì áp dụng một mô hình xuất khẩu giống nhau cho tất cả các quốc gia.
Chuyển từ xuất khẩu hàng hóa sang xây dựng thương hiệu
Đa dạng hóa thị trường cũng đặt ra yêu cầu thay đổi cách thức xuất khẩu. Nếu chỉ xuất khẩu nguyên liệu hoặc gia công theo đơn đặt hàng, doanh nghiệp sẽ khó tạo dựng vị thế lâu dài. Thay vào đó, cần tăng tỷ trọng chế biến sâu, xây dựng thương hiệu, cải tiến bao bì và phát triển sản phẩm phù hợp với từng nhóm khách hàng.
Đối với nông sản và thực phẩm, đây là hướng đi đặc biệt quan trọng. Thay vì chỉ xuất khẩu nguyên liệu thô, doanh nghiệp có thể phát triển các sản phẩm chế biến, đóng gói theo tiêu chuẩn quốc tế, qua đó nâng cao giá trị gia tăng và giảm tác động của biến động giá nguyên liệu.
Doanh nghiệp cần chủ động hơn
Để đa dạng hóa thị trường hiệu quả, doanh nghiệp Việt Nam cần xây dựng chiến lược dài hạn thay vì chỉ tìm kiếm đơn hàng khi thị trường truyền thống gặp khó khăn. Trước hết, doanh nghiệp cần xác định các thị trường mục tiêu phù hợp với năng lực sản phẩm, sau đó nghiên cứu nhu cầu, đối thủ cạnh tranh, chính sách nhập khẩu và hệ thống phân phối tại từng thị trường. Bên cạnh đó, cần tăng cường năng lực về marketing quốc tế, thương mại điện tử xuyên biên giới, logistics và quản trị rủi ro. Việc tận dụng các hiệp định thương mại tự do cũng cần được thực hiện hiệu quả hơn, đặc biệt là các ưu đãi về thuế quan và quy tắc xuất xứ.
Cần sự hỗ trợ từ chính sách
Đa dạng hóa thị trường xuất khẩu không chỉ là nhiệm vụ của doanh nghiệp mà cần sự đồng hành của các cơ quan quản lý và hiệp hội ngành hàng.
Các chương trình xúc tiến thương mại cần chuyển mạnh từ xúc tiến chung sang xúc tiến theo ngành hàng, sản phẩm và thị trường mục tiêu. Thông tin về nhu cầu, tiêu chuẩn, chính sách nhập khẩu và rủi ro thương mại tại các thị trường mới cần được cung cấp thường xuyên, kịp thời cho doanh nghiệp. Đồng thời, cần hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng cao năng lực đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế, xây dựng thương hiệu và tham gia các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Đa dạng hóa để tăng sức chống chịu
Trong bối cảnh thương mại toàn cầu ngày càng khó dự đoán, đa dạng hóa thị trường xuất khẩu không còn là lựa chọn mang tính dài hạn mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết. Mục tiêu không phải là giảm vai trò của các thị trường truyền thống, mà là xây dựng một cơ cấu thị trường cân bằng hơn, trong đó doanh nghiệp có khả năng tận dụng cơ hội từ nhiều khu vực và giảm thiểu tác động khi một thị trường biến động. Nếu thực hiện đồng bộ với nâng cao chất lượng, chuyển đổi xanh, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu, đa dạng hóa thị trường sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam tăng khả năng chống chịu, nâng cao giá trị xuất khẩu và tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững trong giai đoạn tới./.
ThS. Lê Mạnh Cường
ThS. Nguyễn Thị Hải Lý
Nguyễn Thị Thanh Hoa
Phòng Dự báo thị trường - VIOIT