Ngày 26/7/2026, sản phẩm nhôm thỏi đầu tiên của Việt Nam được công bố tại Nhà máy điện phân nhôm Đắk Nông, Khu công nghiệp Nhân Cơ, tỉnh Lâm Đồng. Sự kiện đánh dấu bước chuyển từ chuỗi khai thác bô xít - sản xuất alumin sang chế biến nhôm kim loại. Tuy nhiên, để dấu mốc này trở thành nền tảng của một ngành công nghiệp nhôm có sức cạnh tranh, việc triển khai Quyết định số 866/QĐ-TTg cần được đặt trong cách tiếp cận đồng bộ về tài nguyên, năng lượng, hạ tầng, môi trường và thị trường.
1. Sự cần thiết phát triển chế biến sâu bô xít - alumin - nhôm
Nhôm là vật liệu đầu vào quan trọng của cơ khí chế tạo, xây dựng, giao thông vận tải, điện - điện tử, bao bì, hàng không và các công nghệ năng lượng sạch. Việt Nam có lợi thế về tài nguyên bô xít, đặc biệt tại khu vực Tây Nguyên, đồng thời đã tích lũy kinh nghiệm vận hành công nghiệp tại hai tổ hợp alumin Tân Rai và Nhân Cơ. Đây là cơ sở ban đầu để chuyển từ khai thác tài nguyên và sản xuất sản phẩm trung gian sang hình thành chuỗi giá trị có chiều sâu hơn.
Trong thời gian dài, chuỗi sản xuất trong nước chủ yếu dừng ở khai thác bô xít, tuyển quặng và sản xuất alumin; khâu điện phân tạo nhôm kim loại và nhiều sản phẩm sau nhôm vẫn phụ thuộc đáng kể vào năng lực bên ngoài. Khi alumin được xuất khẩu dưới dạng nguyên liệu trung gian, một phần giá trị gia tăng, năng lực công nghệ, việc làm kỹ thuật và cơ hội phát triển công nghiệp hỗ trợ chưa được giữ lại trong nền kinh tế.
Vì vậy, chế biến sâu cần được hiểu rộng hơn việc bổ sung một nhà máy ở cuối chuỗi. Mục tiêu thực chất là tạo được liên kết ổn định giữa thăm dò, khai thác, tuyển quặng, sản xuất alumin, điện phân nhôm, sản phẩm sau nhôm và tái chế; đồng thời kiểm soát chi phí tài nguyên, năng lượng, logistics và môi trường trong toàn bộ vòng đời sản phẩm.
2. Những định hướng trọng tâm của Quyết định số 866/QĐ-TTg
Quyết định số 866/QĐ-TTg ngày 18/7/2023 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050. Đối với bô xít, Quy hoạch xác lập yêu cầu thăm dò, khai thác phải gắn với chế biến sâu, tối thiểu đến sản phẩm alumin; nhà đầu tư phải có năng lực thực hiện đồng bộ từ thăm dò đến chế biến, sử dụng công nghệ tiên tiến, thiết bị hiện đại và bảo đảm môi trường.
Định hướng này có ba chuyển biến quan trọng. Thứ nhất, quyền khai thác tài nguyên được gắn với trách nhiệm tạo sản phẩm chế biến và hiệu quả kinh tế cao hơn. Thứ hai, việc lựa chọn dự án không chỉ căn cứ vào năng lực khai thác mỏ mà phải đánh giá cả công nghệ, vốn, hạ tầng, thị trường và năng lực xử lý chất thải. Thứ ba, quản lý bùn đỏ được đặt thành nội dung trọng yếu; doanh nghiệp được khuyến khích nghiên cứu, áp dụng công nghệ tái chế, qua đó từng bước chuyển từ mô hình lưu giữ chất thải sang kinh tế tuần hoàn.
Đáng chú ý, các dự án sản xuất nhôm mới bằng công nghệ điện phân phải thực hiện giá điện theo cơ chế thị trường và được khuyến khích sử dụng năng lượng tái tạo. Quy định này phản ánh đúng đặc điểm của ngành luyện nhôm: điện vừa là đầu vào chi phối năng lực cạnh tranh, vừa là yếu tố quyết định cường độ phát thải của sản phẩm. Do đó, ưu đãi đầu tư không thể thay thế cho một phương án cung cấp điện khả thi, minh bạch về chi phí và phù hợp với vận hành hệ thống điện.
3. Từ định hướng quy hoạch đến sản phẩm nhôm thỏi đầu tiên
Việc đưa phân kỳ 1 của Nhà máy điện phân nhôm Đắk Nông vào vận hành với công suất 150.000 tấn/năm và công bố sản phẩm nhôm thỏi đầu tiên ngày 26/7/2026 là minh chứng cụ thể cho quá trình chuyển dịch từ alumin sang nhôm kim loại. Theo thông tin công bố, dự án dự kiến nâng lên 300.000 tấn/năm trong quý IV/2026 và hoàn thành công suất thiết kế 450.000 tấn/năm trong quý I/2027.
Sự kiện này hoàn thiện thêm một mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị trong nước, tạo tiền đề phát triển các ngành sử dụng nhôm như cơ khí, ô tô, điện - điện tử, xây dựng và năng lượng tái tạo. Đồng thời, đây là trường hợp thực tiễn để đánh giá đầy đủ hơn các vấn đề về cung cấp điện, giá điện, độ tin cậy lưới, nguồn alumin, anode carbon, vật liệu flo, logistics, môi trường và thị trường tiêu thụ.
Tuy nhiên, một dự án đi vào vận hành chưa đồng nghĩa Việt Nam đã hình thành một ngành công nghiệp nhôm hoàn chỉnh. Mức độ thành công cần được đo bằng khả năng vận hành ổn định, hiệu quả kinh tế không dựa vào bù chéo, tỷ lệ giá trị gia tăng trong nước, cường độ phát thải, năng lực xử lý chất thải và sự phát triển của các doanh nghiệp sản phẩm sau nhôm.
4. Những vấn đề đặt ra trong giai đoạn phát triển mới
Thứ nhất, năng lượng là điều kiện tiên quyết. Điện phân nhôm tiêu thụ lượng điện rất lớn và yêu cầu cấp điện liên tục. Theo các tài liệu kỹ thuật quốc tế, cường độ điện của khâu điện phân thường nằm trong khoảng 13-15 MWh cho một tấn nhôm nguyên sinh. Vì vậy, mở rộng công suất nhôm phải được xem đồng thời là quyết định đầu tư công nghiệp và quyết định phân bổ nguồn lực của hệ thống điện.
Thứ hai, hạ tầng và logistics phải được phát triển theo quy mô toàn chuỗi. Các mỏ và nhà máy alumin tập trung ở Tây Nguyên, trong khi nhiều đầu vào, thiết bị và thị trường tiêu thụ gắn với các trung tâm công nghiệp và cảng biển. Nếu công suất tăng nhanh nhưng đường bộ, đường sắt, kho bãi, trạm điện, cấp nước và cảng không được đầu tư đồng bộ, chi phí logistics có thể làm giảm đáng kể lợi thế tài nguyên.
Thứ ba, bùn đỏ và hoàn nguyên đất phải chuyển từ yêu cầu tuân thủ sang tiêu chí hiệu quả. Quy hoạch đã đặt ra yêu cầu xử lý bùn đỏ bền vững, song việc tái sử dụng chỉ khả thi khi sản phẩm thu hồi đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật, có thị trường và có hiệu quả kinh tế. Các dự án cần công bố định mức phát sinh, tỷ lệ tuần hoàn nước, diện tích hoàn nguyên và kết quả quan trắc theo phương pháp thống nhất.
Thứ tư, chế biến sâu phải đi tiếp đến sản phẩm sau nhôm. Nếu nhôm thỏi tiếp tục được bán như một sản phẩm sơ cấp, giá trị gia tăng trong nước vẫn còn hạn chế. Chính sách cần thúc đẩy nhôm hợp kim, nhôm tấm, thanh định hình, dây dẫn, cấu kiện giao thông, chi tiết cơ khí và vật liệu cho công nghiệp năng lượng, qua đó hình thành thị trường đầu ra đủ lớn và ổn định.
Thứ năm, yêu cầu carbon đang trở thành điều kiện cạnh tranh. Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của Liên minh châu Âu đã bước vào giai đoạn chính thức từ ngày 1/1/2026 và bao gồm sản phẩm nhôm. Vì vậy, khả năng đo đếm, báo cáo và xác minh phát thải của điện, alumin, anode, điện phân và đúc sẽ ảnh hưởng ngày càng lớn đến khả năng tiếp cận thị trường và giá bán sản phẩm.
5. Một số định hướng hoàn thiện chính sách
Trước hết, cần thực hiện quản lý theo chuỗi thay vì phê duyệt riêng lẻ từng công đoạn. Mỗi phương án mở rộng công suất phải chứng minh được sự phù hợp giữa trữ lượng có thể huy động, năng lực tuyển quặng, công suất alumin, nhu cầu nhôm, nguồn điện, nước, logistics, phương án bùn đỏ và thị trường đầu ra. Chỉ tiêu công suất cần đi kèm điều kiện chuyển giai đoạn và cơ chế rà soát khi một mắt xích chậm tiến độ.
Tiếp theo, hồ sơ năng lượng phải trở thành điều kiện bắt buộc trước quyết định đầu tư cuối cùng đối với dự án điện phân. Hồ sơ cần xác định nguồn điện, tiến độ lưới, công suất đấu nối, độ tin cậy, giá điện dài hạn, trách nhiệm đầu tư hạ tầng, phương án dự phòng và hệ số phát thải. Việc khuyến khích năng lượng tái tạo cần gắn với giải pháp bảo đảm công suất và cân bằng hệ thống, không đồng nhất sản lượng điện tái tạo theo năm với khả năng cấp điện liên tục cho dây chuyền.
Đồng thời, cơ chế lựa chọn nhà đầu tư nên dựa trên các chỉ tiêu kết quả có thể kiểm chứng như suất thu hồi tài nguyên, cường độ điện và nước, tỷ lệ hoàn nguyên, tỷ lệ tái sử dụng bùn đỏ, phát thải trên một tấn sản phẩm, tỷ lệ nội địa hóa và giá trị sản phẩm sau nhôm. Ưu đãi, nếu có, cần gắn với mức hiệu quả tăng thêm và có cơ chế điều chỉnh hoặc thu hồi khi nhà đầu tư không hoàn thành cam kết.
Cuối cùng, cần hình thành hệ thống dữ liệu tích hợp về tài nguyên, sản xuất, năng lượng, môi trường và thị trường. Dữ liệu phải được chuẩn hóa giữa cơ quan trung ương, địa phương và doanh nghiệp, đồng thời cập nhật các thay đổi địa giới hành chính và kết quả rà soát điều chỉnh Quy hoạch 866 đang được thực hiện. Đây là điều kiện để quản lý tài nguyên minh bạch, đánh giá đúng hiệu quả dự án và giảm rủi ro chính sách.
6. Kết luận
Quyết định số 866/QĐ-TTg đã tạo khuôn khổ quan trọng để chuyển từ khai thác khoáng sản sang phát triển chuỗi chế biến đồng bộ, hiện đại và bền vững. Dấu mốc nhôm thỏi đầu tiên năm 2026 cho thấy định hướng chế biến sâu đã bắt đầu chuyển thành năng lực sản xuất thực tế.
Giai đoạn tiếp theo đòi hỏi cách tiếp cận thận trọng và có điều kiện: không đánh đồng mở rộng khai thác với phát triển công nghiệp nhôm; không phê duyệt công suất điện phân khi chưa xác định nguồn điện và hạ tầng; không coi lưu giữ bùn đỏ là giải pháp tuần hoàn; và không dừng chuỗi ở sản phẩm nhôm thỏi. Khi tài nguyên, năng lượng, logistics, môi trường và thị trường được tích hợp trong một cơ chế quản trị thống nhất, chuỗi bô xít - alumin - nhôm mới có thể đóng góp bền vững cho công nghiệp hóa và nâng cao năng lực tự chủ của Việt Nam.
Tài liệu tham khảo
1. Báo Điện tử Chính phủ. (2026, 26 tháng 7). Công bố sản phẩm nhôm thỏi đầu tiên của Việt Nam. Báo Điện tử Chính phủ
2. Bộ Công Thương. (2023, 25 tháng 7). Phê duyệt Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản. Cổng thông tin điện tử Bộ Công Thương
3. European Commission. (n.d.). Carbon Border Adjustment Mechanism. Taxation and Customs Union. European Commission – Carbon Border Adjustment Mechanism
4. Moreira, S., & Laing, T. (2023). Competitiveness of global aluminum supply chains under carbon-pricing scenarios for solar PV. World Bank Group. World Bank document
5. Thủ tướng Chính phủ. (2023, 18 tháng 7). Quyết định số 866/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ – Quyết định 866/QĐ-TTg
6. Thủ tướng Chính phủ. (2024, 23 tháng 4). Quyết định số 333/QĐ-TTg ban hành Kế hoạch thực hiện Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ – Quyết định 333/QĐ-TTg
7. Zore, L. (2024). Decarbonisation options for the aluminium industry (EUR 31925 EN, JRC136525). Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2760/880
Nguyễn Thanh Tùng
Phòng Nghiên cứu Năng Lượng - VIOIT