Trong bối cảnh thương mại điện tử, kinh doanh đa kênh và các mô hình giao dịch trên nền tảng số phát triển nhanh, dữ liệu đang trở thành một nguồn lực quan trọng đối với quản lý nhà nước về thương mại. Chuẩn hóa, kết nối và khai thác dữ liệu hiệu quả có thể giúp cơ quan quản lý theo dõi thị trường sát hơn, nhận diện rủi ro sớm hơn và nâng cao chất lượng hoạch định, kiểm tra, giám sát.
Dữ liệu ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng hỗ trợ theo dõi thị trường và nâng cao hiệu quả quản lý thương mại. Ảnh minh họa.
Thương mại điện tử tạo ra nguồn dữ liệu ngày càng lớn
Cùng với chuyển đổi số, hoạt động mua bán ngày càng mở rộng trên các sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và ứng dụng số. Livestream bán hàng, kinh doanh đa kênh và thương mại điện tử xuyên biên giới tiếp tục phát triển, tạo ra lượng dữ liệu lớn về người bán, người mua, sản phẩm, giá cả và giao dịch.
Theo Bộ Công Thương, quy mô thị trường thương mại điện tử B2C của Việt Nam năm 2025 đạt khoảng 31 tỷ USD. Bốn sàn thương mại điện tử lớn ghi nhận tổng doanh số gần 430 nghìn tỷ đồng, tăng hơn 34% so với năm 2024. Quy mô giao dịch gia tăng đồng nghĩa với nguồn dữ liệu thị trường ngày càng phong phú, có thể hỗ trợ theo dõi diễn biến cung - cầu, giá cả, xu hướng tiêu dùng và những thay đổi trong phương thức kinh doanh.
Từ dữ liệu đến quản lý dựa trên rủi ro
Trong quản lý thương mại, dữ liệu về giá cả, hàng hóa, địa bàn, lịch sử vi phạm và phản ánh của người tiêu dùng có thể được sử dụng để nhận diện nhóm hàng, khu vực hoặc đối tượng có mức độ rủi ro cao, từ đó hỗ trợ cơ quan quản lý ưu tiên nguồn lực kiểm tra, giám sát.
Đối với thị trường trong nước, dữ liệu về dân số, thu nhập, sức mua, hạ tầng thương mại, mạng lưới phân phối và hành vi tiêu dùng là đầu vào quan trọng để đánh giá nhu cầu phát triển hệ thống phân phối. Trong thương mại điện tử, dữ liệu về người bán, sản phẩm, giao dịch và phản hồi của khách hàng có thể hỗ trợ theo dõi xu hướng tiêu dùng, phát hiện dấu hiệu bất thường và phục vụ phân loại rủi ro.
Cùng với dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI) đang mở rộng khả năng phân tích và xử lý thông tin. Trong quản lý thương mại, AI có thể hỗ trợ xử lý khối lượng dữ liệu lớn, phân tích biến động giá, phát hiện bất thường và phân loại rủi ro. Tuy nhiên, hiệu quả của các công cụ này phụ thuộc trực tiếp vào chất lượng dữ liệu đầu vào, mức độ chuẩn hóa và cập nhật dữ liệu, cũng như cơ chế kiểm soát, bảo mật và trách nhiệm của con người trong quá trình sử dụng.
Hoàn thiện nền tảng pháp lý và quản trị dữ liệu
Khung pháp lý liên quan đến dữ liệu và thương mại điện tử đã được bổ sung với Luật Dữ liệu (số 60/2024/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/7/2025; Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân (số 91/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/01/2026; Luật Thương mại điện tử (số 122/2025/QH15), có hiệu lực từ ngày 01/7/2026; và Nghị định số 248/2026/NĐ-CP ngày 30/6/2026 của Chính phủ quy định chi tiết một số điều của Luật Thương mại điện tử, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026. Đây là những căn cứ quan trọng cho việc xây dựng, khai thác và quản trị dữ liệu phục vụ quản lý thương mại trong môi trường số.
Đáng chú ý, Luật Thương mại điện tử dành một chương về ứng dụng công nghệ trong quản lý và xử lý vi phạm, trong đó có quy định về hệ thống quản lý hoạt động thương mại điện tử và cơ sở dữ liệu về thương mại điện tử. Điều này tạo cơ sở để tăng cường quản lý dựa trên dữ liệu, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với chất lượng, tính liên thông và an toàn của dữ liệu.
Trong thời gian tới, trọng tâm không chỉ là thu thập thêm dữ liệu mà còn phải chuẩn hóa, kết nối và chia sẻ dữ liệu theo đúng thẩm quyền, mục đích sử dụng và yêu cầu bảo vệ dữ liệu cá nhân. Song song với đó là yêu cầu nâng cao năng lực phân tích dữ liệu, bảo đảm an toàn thông tin và hoàn thiện quy trình ra quyết định dựa trên dữ liệu đối với đội ngũ công chức, cán bộ quản lý nhà nước trong lĩnh vực thương mại.
Đối với ngành Công Thương, khai thác dữ liệu một cách có hệ thống và đúng quy định sẽ góp phần nâng cao năng lực theo dõi thị trường, nhận diện rủi ro, hỗ trợ hoạch định chính sách và tăng hiệu quả quản lý trong bối cảnh các phương thức kinh doanh mới liên tục phát triển.
ThS. Hoàng Việt Hà; ThS. Mai Thị Phương
Phòng Nghiên cứu Thương mại - VIOIT